Kiedy dziecko zaczyna pokazywać palcem?

Dziecko zazwyczaj zaczyna pokazywać palcem między 9. a 12. miesiącem życia. Początkowo może wyciągać całą dłoń albo wskazywać głównie po to, by dostać zabawkę czy jedzenie. Z czasem gest staje się sposobem dzielenia uwagi z rodzicem. Późniejsze pojawienie się wskazywania nie oznacza automatycznie problemu, ale brak gestów po 15. miesiącu, szczególnie razem z innymi trudnościami w komunikacji, warto omówić ze specjalistą.

Dlaczego wskazywanie palcem jest ważne?

Wskazywanie nie jest wyłącznie sprawnością dłoni. To jeden z pierwszych sposobów, za pomocą których dziecko przekazuje drugiej osobie informację bez używania słów. Pokazuje, czego chce, na co patrzy albo co uważa za interesujące.

Gest wiąże się ze wspólnym polem uwagi. Oznacza ono sytuację, w której dziecko, rodzic i konkretny przedmiot lub wydarzenie skupiają uwagę na tym samym. Maluch wskazuje na samolot, spogląda na rodzica, a potem znów na samolot, jakby mówił: „Zobacz, widzisz to, co ja?”. W ten sposób nie tylko kieruje czyjąś uwagę, ale też zaprasza do wspólnego przeżywania sytuacji.

Takie doświadczenia tworzą podstawę późniejszej komunikacji językowej. Dorosły nazywa wskazany obiekt, komentuje go i odpowiada na intencję dziecka. Maluch uczy się wtedy, że gest, spojrzenie, dźwięk i słowo mogą służyć wymianie informacji.

Jak rozwija się gest wskazywania?

Przed pojawieniem się wskazywania dziecko może sięgać po przedmioty, wyciągać ręce, patrzeć na zabawkę albo prowadzić wzrok rodzica. Czasem najpierw pokazuje całą dłonią, a dopiero później wyodrębnia palec wskazujący. Dzieci z trudnościami motorycznymi mogą potrzebować więcej czasu na wykonanie samego ruchu, mimo że rozumieją funkcję komunikacyjną gestu.

Ważne są też kontakt wzrokowy i reakcja na drugą osobę. Samo dotknięcie przedmiotu palcem nie mówi jeszcze, czy dziecko używa gestu społecznie. Znaczenie ma to, czy próbuje sprawdzić, czy dorosły zauważył jego komunikat.

Wskazywanie instrumentalne i deklaratywne

Specjaliści opisują dwa podstawowe zastosowania wskazywania. Wskazywanie instrumentalne służy osiągnięciu celu, a wskazywanie deklaratywne – podzieleniu się zainteresowaniem. Oba rodzaje są komunikacją, choć rozwijają się nieco inaczej:

Dziecko może wskazywać kubek, bo chce pić, albo samolot, żeby rodzic razem z nim na niego popatrzył. Pierwsza sytuacja jest prośbą, druga – zaproszeniem do wspólnego doświadczenia. Szczególnie istotne jest obserwowanie, czy oprócz wskazywania pojawia się zainteresowanie reakcją drugiej osoby.

Jak wspierać rozwój wskazywania w domu?

Najlepiej działa naturalne modelowanie, czyli pokazywanie gestu przez dorosłego i reagowanie na każdą próbę komunikacji. Nie trzeba prowadzić dłoni dziecka ani wymagać, aby zawsze używało konkretnego palca. Pomocne są codzienne sytuacje, w których dziecko ma powód, by coś pokazać lub o coś poprosić:

• Pokazuj i nazywaj – podczas spaceru wskaż psa, autobus albo drzewo i krótko je skomentuj.
• Oglądajcie książeczki – wskazuj obrazki, nazywaj je i zostawiaj dziecku czas na reakcję, zamiast ciągle sprawdzać je pytaniem „gdzie?”.
• Wykorzystuj zabawy paluszkowe – pokazuj nos, ucho, brzuch misia albo części własnego ciała.
• Reaguj na różne próby komunikacji – spojrzenie, wyciągnięcie ręki, dźwięk, dotknięcie przedmiotu czy gest całą dłonią również są ważnymi sygnałami.
• Zostawiaj przestrzeń na inicjatywę – nie podawaj automatycznie wszystkiego, zanim dziecko zdąży poprosić, ale też nie wywołuj celowej frustracji.

Jeśli dziecko wskazuje całą dłonią, ale patrzy na rodzica, czeka na reakcję i dzieli z nim zainteresowanie, nie należy koncentrować się wyłącznie na wyizolowaniu palca. Funkcja komunikacyjna gestu jest ważniejsza niż jego techniczna forma.

Kiedy brak wskazywania wymaga konsultacji?

Brak gestu wskazywania sam w sobie nie jest diagnozą autyzmu. Może mieć związek z późniejszym rozwojem mowy, niedosłuchem, trudnościami ze wzrokiem, motoryką małą, napięciem mięśniowym albo szerszym opóźnieniem rozwoju. Znaczenie ma cały obraz komunikacji dziecka.

Warto porozmawiać z pediatrą, neurologopedą lub innym specjalistą, gdy po 15. miesiącu dziecko nadal nie wskazuje, aby o coś poprosić, albo gdy po 18. miesiącu nie pokazuje interesujących go rzeczy. Konsultacja jest szczególnie wskazana, jeśli występują także poniższe sygnały:

• dziecko rzadko nawiązuje kontakt wzrokowy lub nie patrzy naprzemiennie na przedmiot i rodzica,
• nie reaguje na swoje imię mimo prawidłowego słuchu albo reakcja jest bardzo niepewna,
• nie używa innych gestów, takich jak „pa-pa”, wyciąganie rąk czy machanie,
• nie próbuje naśladować prostych gestów, dźwięków lub min,
• ma wyraźne trudności z komunikowaniem potrzeb i prowadzi dorosłego za rękę zamiast używać gestów lub spojrzenia,
• traci wcześniej nabyte słowa, gesty, kontakt lub inne umiejętności.

Regres, czyli utrata wcześniej obecnych umiejętności, wymaga szybkiej konsultacji lekarskiej. Brak wskazywania w połączeniu z trudnościami w kontakcie społecznym może być jednym z sygnałów spektrum autyzmu, ale nie pozwala samodzielnie rozpoznać ASD. Specjalista ocenia między innymi gesty, wspólną uwagę, reakcję na imię, rozumienie mowy, zabawę, naśladowanie i rozwój słów.

Jeśli dziecko ma od 16 do 30 miesięcy, lekarz lub specjalista może zaproponować narzędzie przesiewowe M-CHAT-R/F. Wynik takiego badania wskazuje jedynie, czy potrzebna jest dalsza ocena, i nie jest diagnozą autyzmu.

Co zrobić, gdy masz wątpliwości?

Obserwuj nie tylko sam palec, ale sposób, w jaki dziecko próbuje nawiązać kontakt. Zanotuj, czy reaguje na imię, używa innych gestów, podaje przedmioty, naśladuje i dzieli uwagę. Jeśli niepokój się utrzymuje, umów konsultację zamiast czekać bez określonego planu.

Konsultacja nie jest wyrokiem. Pozwala sprawdzić słuch, rozwój ruchowy, mowę i komunikację społeczną oraz w razie potrzeby szybko rozpocząć wsparcie, na przykład w ramach wczesnego wspomagania rozwoju.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje diagnozy ani porady medycznej. Jeśli rozwój dziecka budzi wątpliwości, skonsultuj się z pediatrą lub specjalistą zajmującym się rozwojem małych dzieci.