Kiedy dziecko zaczyna oddychać ustami?

Dziecko zaczyna oddychać ustami najczęściej wtedy, gdy przepływ powietrza przez nos jest utrudniony – na przykład podczas infekcji, alergii albo przy przeroście migdałka gardłowego. Usta są drogą awaryjną, a nie prawidłowym, stałym torem oddychania. Niemowlęta przez pierwsze miesiące życia oddychają głównie przez nos, dlatego chwilowe oddychanie ustami przy katarze nie musi oznaczać choroby. Niepokój powinny wzbudzić objawy utrzymujące się po infekcji, występujące w nocy lub powtarzające się przez wiele tygodni.

Dlaczego dziecko oddycha przez usta?

Nos oczyszcza, ogrzewa i nawilża wdychane powietrze. Kiedy jego drożność spada, organizm wybiera łatwiejszą drogę i dziecko zaczyna oddychać przez usta. Tak dzieje się przy zwykłym katarze, ale także przy przewlekłym nieżycie nosa, alergii, skrzywieniu przegrody, zmianach anatomicznych lub przeroście migdałka gardłowego, nazywanego potocznie trzecim migdałem.

Przejściowe oddychanie ustami podczas infekcji zwykle ustępuje wraz z poprawą drożności nosa. Inaczej należy oceniać sytuację, gdy dziecko śpi z otwartą buzią, chrapie albo oddycha przez usta również podczas spokojnej zabawy i oglądania telewizji. Wtedy może utrwalać się nieprawidłowy nawyk, choć jego źródłem nadal pozostaje problem z oddychaniem przez nos.

U niemowlęcia oddychanie przez usta może utrudniać także ssanie i karmienie. Starsze dziecko nie zawsze powie, że ma zatkany nos. Zamiast tego może robić przerwy podczas jedzenia, mówić nosowo, częściej się męczyć lub budzić niewyspane.

Jak nos i język wpływają na rozwój twarzy?

Podczas prawidłowego oddychania usta są zamknięte, a język spoczywa na podniebieniu. Jego ułożenie pomaga kształtować górną szczękę. Język działa od wewnątrz, a mięśnie policzków naciskają od zewnątrz. Równowaga tych sił sprzyja szerokiemu i symetrycznemu rozwojowi łuku zębowego.

Przy przewlekłym oddychaniu przez usta język często opada na dno jamy ustnej. Podniebienie traci wtedy naturalne podparcie, a nacisk policzków może sprzyjać zwężaniu szczęki. Pojawia się wysokie, wąskie podniebienie, stłoczenie zębów lub zgryz krzyżowy. U części dzieci występuje również zgryz otwarty, w którym przednie zęby nie stykają się prawidłowo.

W piśmiennictwie używa się określenia adenoid face na charakterystyczny wygląd twarzy związany z długotrwałą niedrożnością nosa i oddychaniem przez usta. Może obejmować wydłużenie dolnej części twarzy, stale otwarte usta, obniżoną pozycję żuchwy i podkrążone oczy. Nie jest to rozpoznanie stawiane wyłącznie na podstawie wyglądu. Taki obraz powinien jednak skłonić do oceny toru oddychania, snu i zgryzu.

Jak niedrożność nosa może prowadzić do wady zgryzu?

Przewlekły problem zwykle rozwija się stopniowo. Schemat może wyglądać tak:

1. Niedrożność nosa – przyczyną może być przerost migdałka gardłowego, alergia, przewlekły nieżyt nosa, infekcje lub budowa nosa.
2. Oddychanie przez usta – dziecko zaczyna utrzymywać usta otwarte, początkowo głównie w nocy albo podczas kataru.
3. Zmiana ułożenia języka – język opada z podniebienia, a mięśnie jamy ustnej pracują w nieprawidłowy sposób.
4. Zwężanie szczęki – podniebienie może stać się wysokie i wąskie, a zęby zaczynają wyrzynać się w mniejszej przestrzeni.
5. Zmiany zgryzowe i posturalne – mogą pojawić się stłoczenia, zgryz krzyżowy lub otwarty, a także wysunięcie głowy do przodu i zaokrąglenie pleców.
6. Pogorszenie snu – chrapanie, niespokojny sen i możliwe przerwy w oddychaniu mogą skutkować zmęczeniem oraz problemami z koncentracją w dzień.

Nie każda wada zgryzu wynika z oddychania przez usta, a nie u każdego dziecka z takim torem oddechowym rozwiną się wszystkie opisane zmiany. Wczesna diagnostyka zwiększa jednak szansę na usunięcie przyczyny, zanim zaburzenia utrwalą się w rozwijających się kościach i mięśniach.

Jakie objawy powinny zaniepokoić rodzica?

Pojedynczy katar nie jest powodem do alarmu. Konsultacji wymaga natomiast powtarzający się zestaw objawów, zwłaszcza gdy wpływa na sen lub codzienne funkcjonowanie dziecka. Zwróć uwagę na:

• spanie z otwartą buzią przez większość nocy;
• regularne, głośne chrapanie, sapanie albo przerwy w oddychaniu;
• ciągły lub często nawracający katar i uczucie zatkanego nosa;
• suche, popękane wargi oraz trudność z domknięciem ust w spoczynku;
• niespokojny sen, poranne zmęczenie, drażliwość lub problemy z koncentracją;
• ciemne cienie pod oczami i głowę wysuniętą do przodu;
• mowę nosową, seplenienie międzyzębowe lub trudności z żuciem i połykaniem;
• wąskie podniebienie, stłoczenie zębów albo podejrzenie zgryzu krzyżowego.

Przerwy w oddychaniu, gwałtowne nabieranie powietrza i sinienie podczas snu wymagają pilnej konsultacji lekarskiej. Nie należy czekać, aż dziecko „wyrośnie” z regularnego chrapania lub nocnego oddychania przez usta.

Laryngolog czy ortodonta – do kogo najpierw?

Najpierw trzeba ustalić, czy dziecko może swobodnie oddychać przez nos. Dlatego przy chrapaniu, częstym katarze i podejrzeniu przerostu migdałka gardłowego zwykle pierwszym specjalistą jest laryngolog. Lekarz może ocenić nos, gardło, uszy i migdałki, a w razie potrzeby zlecić badanie endoskopowe nosa lub nosogardła. Decyzja o leczeniu, w tym o ewentualnym zabiegu, zależy od wyniku badania i nasilenia objawów.

Ortodonta jest potrzebny, gdy występuje wąskie podniebienie, wada zgryzu, stłoczenie zębów, zgryz otwarty lub charakterystyczne zmiany proporcji twarzy. Wczesna ocena może obejmować postępowanie z zakresu ortodoncji czynnościowej. U części dzieci stosuje się aparaty poszerzające podniebienie, na przykład aparat typu Hyrax. O wyborze metody decydują wiek, budowa zgryzu i przyczyna problemu.

W praktyce często potrzebna jest współpraca kilku specjalistów. Udrożnienie nosa bez oceny utrwalonych zmian w zgryzie może nie rozwiązać całego problemu, a samo leczenie ortodontyczne będzie mniej stabilne, jeśli dziecko nadal nie może swobodnie oddychać przez nos.

Co rodzic może zrobić od razu?

Najważniejsze jest zebranie informacji, które pomogą lekarzowi ocenić problem w różnych sytuacjach:

• nagraj krótki film ze snu, jeśli dziecko chrapie, oddycha z otwartą buzią lub ma niespokojny oddech;
• zapisz, od kiedy objawy trwają i czy pojawiają się także poza infekcją;
• obserwuj, czy dziecko oddycha przez nos podczas spokojnej zabawy i odpoczynku;
• sprawdź, czy występują problemy z koncentracją, mową, jedzeniem, słuchem albo częste infekcje;
• umów pediatrę lub laryngologa, gdy objawy utrzymują się przez kilka tygodni albo regularnie wracają;
• zaplanuj konsultację ortodontyczną, jeśli widzisz zmianę zgryzu, wąskie podniebienie lub trudność z domknięciem ust.

Nagranie kilku minut snu często pokazuje lekarzowi więcej niż opis porannego chrapania, ponieważ dziecko w gabinecie może oddychać zupełnie swobodnie.

Nie próbuj samodzielnie „oduczać” dziecka oddychania przez usta, dopóki nie zostanie ustalona przyczyna. Najpierw trzeba sprawdzić, czy nos i nosogardło są drożne. Dopiero potem można pracować nad ułożeniem języka, domykaniem warg, wymową i zgryzem. Jeśli dziecko śpi z otwartą buzią i chrapie, rozsądnym kolejnym krokiem jest konsultacja laryngologiczna, a przy widocznych zmianach zgryzu także ortodontyczna.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie negatywne skutki wdrożonych zaleceń. Zawsze zasięgnij opinii specjalisty medycyny w powyższym zakresie.